Os mapas del interrogatorio de Tomás López

    Seguro qu’algúa vez ouguisteis falar de Tomás López: el máis importante xeográfo y cartógrafo español del siglo XVIII, con obras ben conocidas pral que ye guste un pouco a cartografía.

    Nel último cuarto del siglo XVIII, Tomás López mandóu un interrogatorio con quince perguntas a autoridades da provincia, curas das parroquias máis que nada. Dicimos que foi nel último cuarto del siglo porque as fechas del interrogatorio prá provincia d’Asturias son mui estensas: van dende úas poucas na década de 1770 hasta a década de 1790 unde se recoyen a mayoría.

     Son 43 os conceyos que responden al interrogatorio. Da nosa terra son Bual, Castripol, Cuaña, El Franco, Grandas, Ibias, Navia, San Tiso d’Abres y Vilanova d’Ozcos. En muitos dos casos as respostas manuscritas levan apareyao un croquis del conceyo feito pol informante. 

   As respostas a os interrogatorios, que se xuntaron baxo a denominación de Diccionario Geográfico de Tomás López, perderónse y nun se soupo d’elos durante muitos anos, hasta qu’apareceron núa subasta en París en 1894. Tampouco nun se sabe cómo chegaron á Biblioteca Nacional d’España (BNE), unde se poden consultar hoi día os fondos. 

   Nun se tein demasiao estudiadas as respostas asturianas. Merinero y Barrientos fixeron úa publicación d’elas en 1992: incluyen as respostas por escrito y os mapas dos informantes, pro non os croquis que fai el propio López nas cuartiyas das respostas, que deixan fóra. Tamén López Gómez asegura nun artículo en 1996 qu’as respostas d’Asturias nun levan croquis del propio cartógrafo, condo, como vedes, nun é así. 

   Nun podemos saber esactamente el ano en que López fixo el croquis. As respostas de Castripol son de 1797, as de Vilanova d’Ozcos de 1793, San Tiso d’Abres de 1796 y El Franco de 1772. Entendemos que, por unde se localiza, ten que ser feito despós das respostas de Castripol.

   El actual dixitalización na BNE permite afondar nel estudio das mesmas. Aquí tedes el enlace por se vos apetece botarye un oyo:  http://bdh.bne.es/bnesearch/detalle/bdh0000013476_1 

   Estas primeiras tres imaxes son el croquis qu’el  propio cartógrafo fai nas cuartiyas del conceyo de Castripol y dúas vistas en detalle del mesmo pra velo miyor (imaxes 1, 2 y 3) 

Imaxe 1. Croquis de Tomás Lopez da información del Conceyo de Castripol. Páxina 127 da dixitalización da BNE.

Imaxe 2. Detalle da zona norte del croquis.

Imaxe 3. Detalle da zona sur del croquis.

    A cuarta imaxe é el croquis (máis ben mapa, neste caso) que ye manda en  1797 Pedro Canel Acevedo, de Salave de Castropol,  de toda a zona occidental asturiana entre L.luarca y Ribadeo. Este mapa si foi publicao por Merinero y Barrientos.

    Entendemos, pola carta qu’acompaña el escrito, que ta feita en 1797. Ben puidera ser que Canel intente completar el mapa d’Asturias que publicara López en 1777 (mui probablemente basao nel qu’en 1772 fai Jacinto Abella Fuertes, qu’era de Caneiru, en Valdés, y, polo tanto, ben conocedor da zona).

   Esta é sin duda a representación cartográfica máis real da comarca occidental asturiana hasta ese momento. É mui completa en conto a lugares y poblos, y afonda tamén noutros datos como a situación de fornos de cal (na Lieira) ou a de algúas ferrerías (Nafaría, Meredo, A Viguía y Boimouro); tamén indica os portos y algún dato máis.

     Nel mapa nun figuran os camíos, pro si os ríos: einda chama Río de Miranda al Río Eo y á Ría del Eo chamaye Ría de la Vega, como se pode ver na imaxe númaro 5, anque nas descripcióis dos conceyos figura sempre Río Eo pra darye nome al río y en máis d’úa ocasión Ría de Ribadeo pra chamarye a ría.

                                  Imaxe 4. Mapa de Pedro Canel de Acevedo. Páxina 354 da dixitalización da BNE.

Imaxe 5. Detalle da zona entre Ribadeo y El Franco.

     A lectura dos testos de todos os conceyos occidentales é ben interesante y merecedora d’un estudio máis grande. A propia carta qu’acompaña al mapa de Pedro Canel aclara puntos da elaboración del mesmo (podese ver nas páxinas 352 y 353 da dixitalización da BNE) y a descripción del Franco que fai el cura de Valdepares é lamar de completa, incluíndo apartaos sobre a economía y a historia del Conceyo. A de Salime é tamén mui completa y el mapa merece a pena miralo en detalle (imaxe 7). 

     

Imaxen 6. Mapa del conceyo de Cuaña. Páxina 149 da dixitalización da BNE.

Imaxen 7. Conceyo de Salime. Páxina 383 da dixitalización da BNE.

   Parece claro que, pra os que tamos interesaos nel estudio da historia, a toponimia y el saber en xeneral sobre el Navia-Eo é necesaria a elaboración d'úa monografia sobre este tema y el análisis detallao del contido dos papeles del Diccionario. De momento, esta é úa chamada d'atención pra que nun s'esqueiza a súa esistencia. 

Bibliografía:

 LÓPEZ, Tomas (siglo XVIII), Diccionario Geográfico de España: Asturias,   http://bdh.bne.es/bnesearch/detalle/bdh0000013476_1

 LÓPEZ GÓMEZ, Antonio (1996): “El método cartográfico de Tomás López. El interrogatorio y los mapas de España, Estudios Geográficos”, Vol 57 Num 225, CSIC,  http://estudiosgeograficos.revistas.csic.es/

 MERINERO, María Jesús y Gonzalo BARRIENTOS (1992): Asturias según los asturianos del último setecientos (respuestas al interrogatorio de Tomás López), Servicio de Publicacióis del Principao d’Asturias, Uviéu.

 

Postales da Ría del Eo

     Poño aquí úas poucas postales da mía colección. Neste caso xunto as que fain referencia á Ría del Eo.

    As dúas máis veyas xa son conocidas hai tempo. Forman parte da colección Ría Eo que publicóu a Unión Postal Universal  y das qu'hai abondas máis de todos os lugares da ría (pro poño solo as qu'eu teño; outro día hei faer úa entrada coas qu'hai por ei).

    D'esta colección Ría Eo amañarónse dúas series. As fotos da Serie A son máis veyas; tán feitas por Jean Laurent, que morréu en 1866, como nas fotos pon Laurent & CIA pode ser qu'algún fotógrafo del sou equipo seguira faendo fotos y señan algo máis veyas, pro nun parece que fose así. Das da Serie B, qu'é a que nos interesa hoi, nun sabemos el fotógrafo; pola rede hai algúa con matasellos y fecha de 1910, col ben puidera ser ese, ou outro anterior, el ano da súa publicación.

A Lagúa hacia 1910

     Na primeira d'elas podemos ver A Lagúa, nas Figueiras, y é ben interesante polos labores da xente que nela vemos: os carros del pais coa gancela, un par de muyeres lavando roupa na lagúa y varios nenos "de xente ben" dando un paseo; tamen algúa persona nel parque (quizáis pola pucha un militar ou un marino), que xa taba cercao, mirando pral fotógrafo. As casas, como é habitual nas fotos antiguas das Figueiras: miserables, y a fábrica ben nova, agá polas chaminías, que tein a marca da cinza.

A Talaya

  A segunda das postales d'esta colección é a da Talaya (este é el nome correcto en galego-asturiano, A Talaya, anque nun tamos avezaos velo así escrito). Na postal podemos ver un peteiro de xente, todos homes, nos pés da capiya de San Román. Polas puchas quizáis pódamos pensar que dalgún é marino. Choca tamén ver dalgún bombin y nel calzao podemos estremar dalgús zocos. Nos xardíos vense árboles prantaos de ben pouco.

A Ría del Eo, 1934, delanteira

    A terceira d'elas é úa postal que ye manda desde Castripol Serafín Pérez a "la niña Vicenta Palanea", de Burjasot (Valencia), el 28 de mayo de 1934. A postal nun ten título y usa el francés na súa traseira; nun conozo máis datos. El texto del róves é ben interesante: "Ahí le envio una vista de Ribadeo, la desembocadura rio Eo: a la derecha Asturias y Galicia, a la izquierda". Pro inda é máis interesante as anotacióis que fixo Serafin Pérez na portada identificando Ribadeo, Galicia, Asturias, a desembocadura del Eo y a ría del Eo. Por certo: nel primeiro plano vemos un barco fondiao al lao de Castripol, nun sito qu'hoi parécenos imposible.

A Ría del Eo, 1934, traseira

Ría del Eo, reportajes gráficos Saez

  A cuarta das postales debe ser dos anos cincuenta del siglo XX; nun teño máis datos qu'a mía intuición. El editor é, según el sello que trai na traseira, Reportajes Gráficos Saez, con dirección c/ Rodriguez Murias 21, Ribadeo.

Ribadeo: Plano de la Ría, Ediciones CAPE-Ribadeo

    El última postal é pra min a máis interesante. El ano de publicación ten que tar cerca a 1972, que foi condo abriron a linia de tren entre A Veiga y Luarca. Como el nome indica, é un plano da Ría del Eo coas cuatro vilas y as comunicacióis qu'existian entre elas por terra.

    Al cabo, as postales son interesantes elas solas, pro tráigolas aquí pola antigüedá que tein nel uso del nome Ría del Eo, algo que dalgún s'empeña en negar. Tamén é interesante que polo menos as dúas últimas tán publicadas en Ribadeo y os editores nun tein vergonza en usar el nome "asturiano" (algo que tamen pasaba nos periódicos que se publicaban en Ribadeo). Quede polo menos el archivo gráfico pra que lo poda ver todo el mundo.

    

El Progreso de Asturias

      El Progreso de Asturias foi úa revista editada na Habana (Cuba) entre os anos 1919 y 1957. A súa fundación ta mui relacionada col Occidente asturiano y coa Sociedad de Naturales de Boal, y, máis en concreto, con ún dos sous fundadores, Celestino Álvarez González (1881-1957), que foi director da revista dende el sou nacemento hasta a súa morte.

      A revista avezaba a incluír nos sous númaros fotos de paisaxes d'Asturias pra ilustrar as novas que yes contaban del país a os emigraos asturianos, qu'eran os lectores d’aquela publicación, por eso presenta un bon fondo documental conservao hasta os nosos días por un neto del director y que foi adquirío pol Museo del Poblo d'Asturias (Xixón) xunto á colección da revista cuase completa.

      As qu'espoño aquí son as fotos das Figueiras que topéi nel archivo. Pode haber algúa que sía conocida pro a min nun me sonan de velas nin publicadas en papel nin pola rede. A primeira d’elas, del ano 1930, mostra úa vista del Palacio dende A Canteira máis ou menos. Vense tamen A Ribeira y El Cotarelo. Nun primeiro plano (tapaos pol pé de foto), podemos estremar úa familia nel eiro (que ta labrao de meiz, si nun m'engaño). Na Ribeira vemos os burros ataos na entrada da caye Comercio y a Caseta dos Carabineiros.

1- Anónimo, Vista de la Villa de Figueras, 1930, Museo del Poblo d'Asturias.

      A segunda d’elas é úa vista da Ribeira y dos xardíos del Palacio. Na Ribeira vemos un bon grupo de xente, cuase todas muyeres, que quizáis tían esperando a os homes que vein del mar. Tamén vemos algo d'actividá mariñeira (hai carros nel muelle que puideran tar esperando a descarga das dúas grandes embarcacióis que tán atracadas). El Pósito inda nun taba construído (a foto é del ano 1930, anque igual é máis veya porque nese ano figúrome qu'as obras del Pósito habían tar empezadas) y lo que si vemos son os bancos qu'había al son da carretera y qu'agora tán destrozaos. Nel pé de foto falan del porto “de Castropol”, nel sito del das Figueiras, y citan a Ría del Eo (ría Eo), ese nome que dicen algús qu’inventamos os asturianos nos anos 80 del siglo pasao.

2- Anónimo, Vista del puerto de Castropol, 1930, Museo del Poblo d'Asturias. 

      Outra das fotos, del ano 1925, mostra As Figueiras dende el camín da Talaya, con todos os eiros qu'había nel Cotarelo y todo el paisaxe hasta os montes das Campas. A cuarta é del ano 1932 y enséñanos a carretera de Barres (por error indica nel pé de foto que Barres pertenece a Tapia) dende A Bouza de don Miguel hasta as escolas. Nela vemos dous carruaxes y, se reparamos un pouco, un peteiro de xente a pé, todo rodiao de terras mui ben labradas.

3- Anónimo, Vista general de Figueras, 1925, Museo del Poblo d'Asturias.

4- Anónimo, Tierras de labor y al fondo el pueblo de Barres, visto desde Figueras, 1932, Museo del Poblo d'Asturias.

      Hai dúas fotos máis ben interesantes das cayes das Figueiras. Na primeira d’elas, de 1920, temos un primeiro plano da caye Covadonga, con úa farmacia qu'esistía na casa que máis tarde foi a fruteiría de Consuelo. Tamén podemos ver en detalle a electrificación das cayes da vila, as aceras construídas nun faía muito y a vestimenta da xente d’aquela época. El outra foto é da caye da Talaya: é chocante ver a xente na porta das casas da caye faendo un posao pral fotógrafo. Nestas últimas fotos el nome que ye dan nel pé de foto á vila é el de “Castropol”, por eso é normal que tampouco nun se conozan.

5- Anónimo, Vecinos de Castropol en una calle empedrada, junto a una farmacia, 1925, Museo del Poblo d'Asturias.

6- Anónimo, Calle empedrada de la villa de Castropol,1930, Museo del Poblo d'Asturias.

      El fondo d’El Progreso de Asturias ten tamén outras fotos da comarca case desconocidas (eu teño copia d’úa foto das Campas y outra d’úa nena xugando na praya de Penarronda) y seguro qu'el sou estudio ha trer algúa sorpresa pra os interesaos na nosa zona.

      Por último teño qu'agradecer al Museo del Poblo d'Asturias a súa colaboración sin a qu'esta entrada del blog nun houbera sido posible.

"Figueras de Asturias"

    As fotos d'este post tán sacadas del libro Algo para la historia de Figueras de Asturias: notas antiguas y modernas seguidas de una importante colección de documentos curiosos escrito por Miguel García y Teijeiro (Lugo, 1903, Talleres Tipográficos de G. Castro) y son a edición ampliada y miyorada qu'el autor fai da súa obra Algo para la historia de Figueras de Asturias (Rivadeo, 1894, Imp. de J.M. Páez é hijos de Cascante).
    Os dous libros pódense atopar en copia dixital de muita calidá na Biblioteca Virtual del Principado de Asturias (http://www.bibliotecavirtual.asturias.es).
   Dende el punto de vista d'amante da hestoria local pixota nin que dicir ten qu'os dous son úas ayalgas: sobre todo se se ten en conta a numerosa documentación que reproduce a edición ampliada del xuicio de tanteo que contra os Pardo levaron a cabo os vecíos del Coto das Figueiras y unde s'incluye tamén copia da pouca documentación qu'esiste d'un As Figueiras independiente.

     As imáxenes vein nel máis moderno dos libros y son seis láminas: úa vista xeneral, outra da playa y El Cotarelo (firmada por Rocafull y Compañia); del río de Santiago; da caye Alameda y dúas láminas máis escepcionales: el plano das Figueiras de Laureano L. Acevedo y úa lámina cos fiyos beneméritos y protectores das Figueiras d'aquela época.
    Na reflesión final qu'el autor fai nel libro volvemos topar a importancia d'aquelos anos prá medría económica y social del lugar, núa época de cambeos qu'iban modificar el futuro das Figueiras pra os anos qu'iban vir y tamén topamos a queixa hacía Castripol como capital qu'entorpece máis qu'axuda. Dice Teijeiro:

    "Los rigores del fisco, entonces y hoy más, la falta de un Municipio ordenado y celoso para con el pueblo que historiamos, hizo y hace que los vecinos de este lamenten constantemente la dejadez y apatía con los que mira la metrópoli, dejando sin efectos los quejas justificadísimas de propietarios é industriales, que ven esterilizados sus esfuerzos ante la absorción de las fuerzas... administrativas del Concejo.

    Figueras, oprimido, pobre y despreciado en otros tiempos, olvidado hoy por todos menos por sus hijos, parece hallarse dispuesto á aprovechar esos medios de que dispone á fin de encaminarse rápidamente á la vida del progreso con su trabajo industrial honrado, su capital y su negocio, preparando un porvenir satisfactorio que se le avecina".

Proyecto de ponte sobre a Ría del Eo

     Dice a entrada Ponte nel Vocabulario del Bable de Occidente de D.Bernardo Acevedo y Huelves y D.Marcelino Fernández y Fernández que "Ou pasas a ponte ou pasas el río", ademáis na nosa zona temos topónimos como A Ponte da Pena (Candaosa), A Ponte de Penacoba (Vilanova) ou A Ponte de Vitos (Grandas).

     Déixovos aquí tres imaxenes del Proyecto comparativo de dos soluciones de cruce del ferrocarril de Ferrol a Gijón sobre la Ría del Eo, obra del inxenieiro de camios Eduardo Torroja Miret (1889-1961) nel ano 1929. Nél valoránse desde un punto de vista técnico y económico as distintas solucióis pral cruce da Ría del Eo pol ferrocarril Ferrol-Xixón.

     Como en todos os documentos que falan del cruce del ferrocarril (y son muitisimos) usan el topónimo Ría del Eo non el de Ría de Ribadeo.

      Tarían falando naquel momento d'úa ponte con carretera y ferrocarril, cun tramo móvil  pra deixar pasar os barcos. Por lo que parece a idea principal del estudio era que pasase por Castripol, pro tamen ten alusióis a que debería pasar máis hacia el mar ou pola Veiga.

      Si queredes máis información sobre el proyecto podedes entrar neste enlace: CEDEX

      Por último: algún dos proyectos parecese un pouco al da ciudá d'Oporto ¿Figurádesvos úa ponte como esa na nosa Ría del Eo?